Select Your Style

Choose View Style

  • Full
  • Boxed

Choose Colour style

  • skyblue
  • green
  • blue
  • coral
  • cyan
  • eggplant
  • pink
  • slateblue
  • gold
  • red

Καφές, καφεΐνη και υγεία: τα συμπεράσματα μιας νέας βιβλιογραφικής ανασκόπησης

Επιμέλεια  Cecilia Ranza, Φαρμακοποιός και Επιστημονική Δημοσιογράφος, Ειδικός στη διατροφή, Σύμβουλος Επικοινωνίας και Ειδικός Σύμβουλος Σύνταξης (editor) – Διευθυντής Γραφείου Τύπου στο  Ιταλικό Ίδρυμα Διατροφολογίας. Το παρών άρθρο είναι από το περιοδικό του Ιταλικού Ιδρύματος Διατροφολογίας – Πρόληψης και Ευ Ζην (Nutrition Foundation of ItalyPrevenzione & Benessere)

1. Εισαγωγή

Πολλά δεδομένα για τη σχέση μεταξύ της κατανάλωσης καφέ (και της πρόσληψης καφεΐνης), της ευημερίας και της υγείας προκύπτουν από την πρόσφατη δημοσίευση στο New England Journal of Medicine από τους Rob van Dam, Frank Hu και Walter Willett (Harvard T.H. Chan School of Public Health, Boston). Με λεπτομέρεια και ακρίβεια, το άρθρο αντιπροσωπεύει μια πλήρη αναθεώρηση των δεδομένων στις βάσεις δεδομένων για ολόκληρο το 2019.

Τα στοιχεία σχετικά με τις θετικές επιπτώσεις της μέτριας και τακτικής κατανάλωσης καφέ έχουν ενοποιηθεί τα τελευταία χρόνια, μετά από δεκαετίες κατά τις οποίες ο καφές θεωρήθηκε αποκλειστικά μόνο ως ένα ρόφημα γευστικής απόλαυσης, του οποίου η ευεργετικότητα ήταν περιορισμένη λόγω των πιθανών αρνητικών επιπτώσεων στην υγεία της καφεΐνης δηλαδή του κύριου συστατικού του.

Ωστόσο, η έρευνα κατέδειξε τη μη εγκυρότητα αυτής της υποστήριξης γενικής φύσης, εάν όχι για πολύ καλά καθορισμένες ομάδες πληθυσμού, για παράδειγμα παιδιά και εφήβους, και πρότεινε να καθοριστούν τα επίπεδα κατανάλωσης για άλλους, όπως οι γυναίκες κατά την εγκυμοσύνη και το θηλασμό.

2. Ο μεταβολισμός της καφεΐνης και οι επιδράσεις του

Στον πρόλογο, οι συγγραφείς υπενθυμίζουν μια άλλη άποψη, δηλαδή την παρουσία, στον καφέ, εκατοντάδων άλλων βιοδραστικών φυτοχημικών συστατικών, τα οποία περιλαμβάνουν εκτός από τις μέτριες ποσότητες μαγνησίου, καλίου και βιταμίνης Β3 (νιασίνη), τις πολυφαινόλες όπως χλωρογενικό οξύ και λιγνάνες, αλκαλοειδή τριγονελλίνη και μελανοειδίνες που αναπτύσσονται κατά το ψήσιμο.

Αυτά τα συστατικά, στην πραγματικότητα, μπορούν να μειώσουν το οξειδωτικό στρες, να βελτιώσουν το εντερικό μικροβιώμα, να ρυθμίσουν το μεταβολισμό των γλυκολιπιδίων. Ωστόσο, οι ίδιοι συγγραφείς αναφέρουν ότι το ρόφημα του καφέ, εάν παρασκευαστεί χωρίς διήθηση (φιλτάρισμα), φέρει τη διτερπενική καφεζόλη, η οποία είναι ικανή να αυξήσει τη χοληστερόλη.

Εάν είναι συνεπώς αλήθεια ότι οι συνολικές επιδράσεις του καφέ δεν μπορούν να αποδοθούν μόνο στην καφεΐνη, είναι εξίσου αλήθεια ότι αυτή η μεθυλξανθίνη είναι η κύρια ένωση, η πιο γνωστή και η πιο μελετημένη που συναντάμε στο ρόφημα του καφέ.

Παρακάτω είναι τα πιο συναφή στοιχεία που σχετίζονται με την απορρόφηση και τον μεταβολισμό της καφεΐνης που επαναδημιουργούνται από την αναφορά των Van Dam, Hu και Willett:

  • Χρειάζεται 45 λεπτά για ένα υγιές ενήλικο σώμα για την πλήρη απορρόφηση της καφεΐνης. Η κορυφή της καφεΐνης στο αίμα (μέγιστη βιοδιαθεσιμότητα) επιτυγχάνεται μεταξύ των 15 λεπτών και 2 ωρών.
  • Ο αιματοεγκεφαλικός φραγμός δεν εμποδίζει την απορρόφηση της καφεΐνης, επιτρέποντάς της να φτάσει στον εγκέφαλο.
  • Στο ήπαρ ο μεταβολισμός της  καφεΐνης επιτελείται από τα ένζυμα του κυτοχρώματος P450.
  • Σε υγιείς ενήλικες, ο χρόνος ημίσειας ζωής της καφεΐνης (χρόνος ημιζωής της συγκέντρωσης στο αίμα) κυμαίνεται από 2,5 έως 4,5 ώρες, με μεγάλες διακυμάνσεις από άτομο σε άτομο, ανάλογα με το ατομικό γενετικό προφίλ (εν μέρει κληρονομικό) .
  • Αυτός είναι πιθανώς ο λόγος για τον οποίο ορισμένα άτομα περιορίζουν αυθόρμητα την κατανάλωση καφεϊνούχου καφέ: στην πραγματικότητα το γενετικό τους προφίλ σημαίνει ότι οι συγκεντρώσεις της καφεΐνης στο αίμα παραμένουν υψηλές για μεγάλο χρονικό διάστημα, ακόμη και σε περίπτωση μειωμένης πρόσληψης του ροφήματος καφέ, με πιθανή εμφάνιση ενοχλητικών διαταραχών (αϋπνία, αίσθημα παλμών κ.λπ.).
  • Ο χρόνος ημιζωής της καφεΐνης κατά τη γέννηση είναι 80 ώρες και καταλήγει σε επίπεδα που θα είναι χαρακτηριστικά του ατόμου μόνο με την πλήρη ωρίμανση των ενζυματικών συστημάτων. Ακόμη και κατά την εγκυμοσύνη, ειδικά στο τρίτο τρίμηνο, ο χρόνος ημιζωής της καφεΐνης παρατείνεται, έως και 15 ώρες.
  • O μεταβολισμός του καφέ επιταχύνεται από το κάπνισμα (το οποίο μειώνει τον χρόνο ημιζωής του έως και 50%), ενώ τα ορμονικά αντισυλληπτικά έχουν το αντίθετο αποτέλεσμα, έως το διπλασιασμό της ημιζωής.
  • Η αλληλεπίδραση μεταξύ της κατανάλωσης καφέ με καφεΐνη και φαρμάκων εκτείνεται σε αντιβιοτικά κινολόνης, βρογχοδιασταλτικά, αντικαταθλιπτικά, καρδιαγγειακά φάρμακα: όλα επιβραδύνουν το μεταβολισμό της καφεΐνης, πιθανώς επειδή χρησιμοποιούν την ίδια ομάδα ενζύμων.

3. Περιεκτικότητα σε καφεΐνη σύμφωνα με το ρόφημα

Η πρόσληψη καφεΐνης ποικίλλει ανάλογα με τις συνήθειες κάθε χώρας, ανάλογα με τον τύπο του παρασκευάσματος, την πρώτη ύλη και, στην περίπτωση των βιομηχανικών ροφημάτων, μεταξύ των διαφόρων εμπορικών σημάτων (Εικόνα 1).

Για παράδειγμα στην Ιταλία, η καφεΐνη καταναλώνεται κυρίως μέσω καφέ παρασκευασμένο με μόκα (περίπου 50ml) ή με εσπρέσο (περίπου 30ml). Όσοι προτιμούν τον αμερικανικό καφέ (αποπλυμένο καφέ με φίλτρο) καταναλώνουν γενικά ένα φλιτζάνι 125ml (στις ΗΠΑ, ωστόσο, η μέση ποσότητα ανά μεμονωμένη πρόσληψη είναι τουλάχιστον διπλάσια).

Στην περίπτωση ροφημάτων με βάση την κόκα-κόλα, η περιεκτικότητα σε καφεΐνη στην Ιταλία αναφέρεται στη συσκευασία των 330ml. Το σύνολο των λεγόμενων ενεργειακών ποτών είναι  πολύ ευρύ, και περιλαμβάνει δοχεία από 60ml έως περίπου 500ml, με συνεπώς μεταβλητό περιεχόμενο καφεΐνης.

Όσον αφορά άλλα ροφήματα που περιέχουν καφεΐνη, όπως τσάι ή σοκολάτα, αυτό συνήθως αναφέρεται ως φλιτζάνι 150ml . Από την άλλη πλευρά, τα φυτικά εκχυλίσματα (όπως το χαμομήλι, που αναφέρονται στο σχήμα), πιστεύεται λανθασμένα ότι είναι φορέας καφεΐνης.

Εικόνα 1 Πρόσληψη καφεΐνης ανάλογα με τον τύπο του παρασκευάσματος

4. Επιδράσεις στη γνωστική λειτουργία και τον πόνο

Από την άποψη της χημικής της δομής, η καφεΐνη είναι παρόμοια με την αδενοσίνη, ένα μόριο που υπάρχει φυσιολογικά στο σώμα, με κορυφαίες λειτουργίες, όπως η νευροδιαβίβαση, η ρύθμιση του κύκλου ύπνου-αφύπνισης, η αρτηριακή αγγειοδιαστολή, ο καρδιακός ρυθμός και  δομικές λειτουργίες (η σύνθεση DNA και RNA).

Η καφεΐνη περιορίζει τη δραστικότητα της αδενοσίνης δεσμεύοντας τους υποδοχείς της αδενοσίνης και προωθώντας έτσι τα αντίθετα αποτελέσματα. Ένα παράδειγμα: 40mg καφεΐνης είναι ήδη αρκετά (λιγότερη από τη δόση που περιέχεται σε ένα φλιτζάνι μόκα και μισό εσπρέσο) για τη μείωση της αίσθησης κόπωσης, την αύξηση της εγρήγορσης και τη βελτίωση των χρόνων αντίδρασης. 

Οι συνέπειες της μείωσης των επιδράσεων της αδενοσίνης η οποία αντιθέτως σηματοδοτώντας τη συσσώρευση ψυχοφυσικής κόπωσης καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας, προδιαθέτει τον εγκέφαλο και το σώμα να ξεκουραστούν τη νύχτα.

Αυτά τα αποτελέσματα είναι πιο εμφανή σε μη τακτικούς χρήστες καφέ ή σε άτομα που έχουν σταματήσει την κατανάλωση του καφέ για σύντομα χρονικά διαστήματα. Το ερέθισμα για επαγρύπνηση είναι γνωστό στους πιλότους που εκτελούν διηπειρωτικά ταξίδια, σε εκείνους που οδηγούν πολλές ώρες ή σε εκείνους που εργάζονται σε γραμμές παραγωγής με επανάληψη των χειρωνακτικών κινήσεων.

Ωστόσο η πρόσληψη καφεΐνης, ακόμη και στις μέγιστες δόσεις (400mg την ημέρα σε διαιρεμένες δόσεις) που υποδεικνύεται ως ανεκτή από διεθνείς οργανισμούς (συμπεριλαμβανομένης της EFSA) δεν μπορεί ποτέ να αντικαταστήσει την διαφοροποίηση της ετοιμότητας των αντανακλαστικών και της γνωστικής λειτουργίας που προκαλούνται από την παρατεταμένη ή επαναλαμβανόμενη στέρηση ύπνου.

Είναι ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι υπάρχουν άτομα που φέρουν δομικές γενετικές παραλλαγές (SNPs) του υποδοχέα αδενοσίνης, οι οποίες στην πραγματικότητα δεν είναι ευαίσθητες στη δράση της καφεΐνης.

Σε αυτούς τους ανθρώπους η καφεΐνη δεν είναι ικανή να δεσμευτεί αποτελεσματικά στους υποδοχείς τροποποιημένης δομής, και επομένως δεν περιορίζει τη δράση της αδενοσίνης (η οποία ωστόσο συνδέεται με αυτούς τους «τροποποιημένους» υποδοχείς).

Οι φορείς αυτών των παραλλαγμένων υποδοχέων είναι κυρίως που μπορούν να δώσουν εξηγήσεις σε ορισμένα ερωτήματα σχετικά με τη δράση της καφεΐνης, οι οποίες διαφορετικά είναι δυσνόητες, όπως π.χ. («Πίνω καφέ πριν πάω για ύπνο γιατί με κάνει να νυστάζω»).

Εξίσου μελετημένη είναι η πρόσθετη αναλγητική επίδραση της προσθήκης καφεΐνης στα παυσίπονα: σύμφωνα με μια ανασκόπηση 19 μελετών, μια δόση ισοδύναμη με 100-130mg καφεΐνης αυξάνει το ποσοστό των ατόμων που ανταποκρίνονται σε ένα παυσίπονο.

5. Οι επιπτώσεις στον ύπνο, το άγχος και την ενυδάτωση

Όπως έχει ήδη αναφερθεί, η ανταγωνιστική επίδραση της καφεΐνης σε σχέση με την αδενοσίνη βασίζεται στην επιμήκυνση των χρόνων ύπνου και στη μειωμένη ποιότητα του ύπνου, η οποία μπορεί να συμβεί ως απόκριση στην πρόσληψη καφέ από αργά απόγευμα και μετά.

Για τους λόγους που έχουν ήδη εξηγηθεί, η έκταση αυτών των επιδράσεων εξαρτάται όχι μόνο από την ποσότητα καφεΐνης που καταναλώνεται, αλλά και από την ατομική ικανότητα να μεταβολίζει την ίδια την καφεΐνη.

Υψηλές δόσεις καφεΐνης που λαμβάνονται με μία μόνο φορά (πάνω από 200mg) ή κατά τη διάρκεια της ημέρας (πάνω από 400mg) μπορεί να προκαλέσουν αγχωτικά επεισόδια τα οποία είναι πιο έντονα στα πιο ευαίσθητα άτομα ή με προηγούμενες διαταραχές άγχους.

Οι υποτροπές στην ενυδάτωση είναι εμφανείς στα υψηλά επίπεδα πρόσληψης καφεΐνης (πάνω από 400mg την ημέρα), με διέγερση της διούρησης. Ωστόσο, συνήθως στους καταναλωτές καφέ με μέτριες δόσεις, η κατάσταση ενυδάτωσης δεν μεταβάλλεται.

Από την άλλη πλευρά, οι τακτικοί καταναλωτές καφέ με καφεΐνη πρέπει να γνωρίζουν ότι η απότομη διακοπή λήψης καφέ (ή ακόμη και απλώς μια απότομη μείωση της ποσότητας  κατανάλωσης, όπως συμβαίνει για παράδειγμα μερικές φορές το Σαββατοκύριακο σε άτομα που εργάζονται και τις εργάσιμες ημέρες καταναλώνουν μεγάλες ποσότητες) μπορούν να προκαλέσουν τυπικά φαινόμενα στέρησης.

Σε μια τέτοια περίπτωση τα συμπτώματα μπορεί να είναι o πονοκέφαλος, η αίσθηση κόπωσης, οι μειωμένοι χρόνοι αντίδρασης, η καταθλιπτική διάθεση και μπορούν να έχουν διάρκεια 1-2 ημέρες και σε ορισμένες περιπτώσεις έως  και 9 ημέρες), αλλά μπορούν να αποφευχθούν με τη σταδιακή μείωση της κατανάλωσης του ροφήματος.

6. Τρόπος κατανάλωσης και τοξικότητα της καφεΐνης

Τα επίπεδα πρόσληψης καφεΐνης 1,2g και άνω ορίζονται ως τοξικές δόσεις. Ποσότητες μεταξύ 9 και 14g, δηλαδή περίπου 150 φλιτζάνια εσπρέσο, μπορεί να είναι ακόμη και θανατηφόρες.

Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο η επιστημονική κοινότητα επισημαίνει την ανάγκη να μην υποτιμηθούν καταστάσεις δυνητικού κινδύνου, όπως η υπερβολική και ανεξέλεγκτη κατανάλωση ενεργειακών ροφημάτων.

Στην περίπτωση αυτών των ροφημάτων είναι ακόμη πιο σημαντικό να δίνετε προσοχή στις ετικέτες και να περιορίζετε την πρόσληψη καφεΐνης σε λιγότερο από 200mg ανά εφάπαξ κατανάλωση, χωρίς να γίνετε υπέρβαση στα προαναφερθέντα 400mg ανά ημέρα.

Η ταυτόχρονη πρόσληψη αλκοολούχων ποτών και ενεργειακών ροφημάτων, που χρησιμοποιούνται συχνά για τον μετριασμό των επιπτώσεων του αλκοόλ ή επίσης που λαμβάνονται κατά τη διάρκεια της έντονης άσκησης, μπορεί να είναι ιδιαίτερα επικίνδυνη, ειδικά για εφήβους, οι οποίοι είναι μεταβολικά πιο ευάλωτοι και για τους οποίους είναι πιο δύσκολο να εντοπιστούν και να αντιμετωπιστούν δυνητικά επικίνδυνες καταστάσεις.

7. Η σχέση μεταξύ καφεΐνης και καρδιαγγειακής υγείας

Η σχέση μεταξύ της καφεΐνης και της καρδιοαγγειακής υγείας είναι αναμφισβήτητα πολυσυζητημένη και αυτή στην οποία η έρευνα έχει μελετήσει αρκετά και έρχεται να αλλάξει εντελώς τις πεποιθήσεις που είχαν αναπτυχθεί με την πάροδο του χρόνου. Οι τρέχουσες γνώσεις που σχετίζονται με τις πτυχές  της καρδιοαγγειακής υγείας συνοψίζονται στην ανασκόπηση των ερευνητών του Χάρβαρντ.

7.1 Πίεση αίματος

Μια μέτρια αλλά σημαντική αύξηση της συστολικής και διαστολικής πίεσης μπορεί να παρατηρηθεί, βραχυπρόθεσμα, σε άτομα που δεν καταναλώνουν τακτικά καφέ.

Εντούτοις, μέσα σε μια εβδομάδα, τα περισσότερα άτομα αναπτύσσουν πλήρη ανοχή στον καφέ, στον οποίο πιθανώς συμβάλλουν και τα δευτερεύοντα συστατικά του ροφήματος, πρώτα από όλα οι πολυφαινόλες, όπως το χλωρογενικό οξύ.

Πρέπει να τονιστεί ότι η πρόσληψη καφέ δεν σχετίζεται με τον κίνδυνο υπέρτασης. Επιπλέον, ο καφές δεν αλλάζει το προφίλ πίεσης των υπερτασικών ατόμων.

7.2 Λιπιδαιμία

Ο καφές περιέχει καφεστόλη, ένα μόριο με υπερχοληστερολαιμικές ιδιότητες, το οποίο ωστόσο δεν υπάρχει σε παρασκευάσματα που λαμβάνονται μέσω διήθησης (φιλτράρισμα) ή σε στιγμιαίο καφέ.

Η καφεστόλη είναι κατά μέσο όρο ανιχνεύσιμη στον καφέ εσπρέσο και παρασκευάζεται με μόκα και περιέχεται σε μέγιστη συγκέντρωση στον καφέ που λαμβάνεται με βρασμό ή έγχυση της σκόνης ή με έμβολο καφετιέρα.

7.3 Κολπική μαρμαρυγή, στεφανιαία νόσος, εγκεφαλικό επεισόδιο

Δεν βρέθηκαν συσχετισμοί με αυξημένο κίνδυνο κολπικής μαρμαρυγής, χορο-ναροπάθειας ή εγκεφαλικού επεισοδίου, ακόμη και σε άτομα με ιστορικό υπέρτασης, διαβήτη ή καρδιαγγειακών παθήσεων σύμφωνα με μελέτη σε πληθυσμούς που έπαιρναν έως και 6 φλιτζάνια καφεϊνούχου καφέ την ημέρα [σε αυτήν την περίπτωση εννοούμε φλιτζάνια αμερικάνικου καφέ, που λαμβάνονται με διήθηση (φιλτράρισμα), με συγκέντρωση καφεΐνης, με βάση τον όγκο του ροφήματος, υψηλότερο από εκείνο του εξέφρασε].

Στην πραγματικότητα, προέκυψε μια αντίστροφη και προστατευτική σχέση μεταξύ της κατανάλωσης καφεϊνούχου καφέ (3-5 φλιτζάνια την ημέρα) και της στεφανιαίας νόσου, του εγκεφαλικού επεισοδίου και των θανάτων λόγο καρδιαγγειακών παθήσεων.

Η περιστασιακή κατανάλωση καφέ με καφεΐνη θα πρέπει αντίθετα να αποθαρρύνεται σε άτομα που διατρέχουν υψηλό κίνδυνο καρδιακής προσβολής, στα οποία θα συσχετίζονταν με αυξημένο κίνδυνο παθολογικών συμβάντων.

7.4 Διαβήτης και η υγεία του ήπατος

Μια ευνοϊκή σχέση, ανεξάρτητη από την παρουσία καφεΐνης, έχει επίσης επισημανθεί με την πάροδο του χρόνου μεταξύ της κατανάλωσης καφέ και του κινδύνου ανάπτυξης διαβήτη.

Έχει αποδειχθεί πως είναι εξίσου θετική η επίδραση που ότι ο καφές (με καφεΐνη) στην υγεία του ήπατος.

Τέλος, η έρευνα έχει εξαλείψει οριστικά τους φόβους για αύξηση του ογκολογικού κινδύνου, επισημαίνοντας αντίθετα  μια ευρεία προστασία σε πολλές θέσεις.

7.4.1 Έλεγχος βάρους, αντίσταση στην ινσουλίνη και διαβήτης τύπου 2

Η καφεΐνη μπορεί να συμβάλει στην ενεργειακή ισορροπία, μέσω της μείωσης της αίσθησης της πείνας, της αύξησης του βασικού μεταβολισμού και της θερμογένεσης που προκαλείται από τα τρόφιμα. Ωστόσο, αυτό το αποτέλεσμα είναι μέτριο.

Επίσης, όσοι καταναλώνουν καφεΐνη προσθέτοντας ζάχαρη στον καφέ και το τσάι ή καταναλώνουν ελαφριά ροφήματα με ζάχαρη έχουν το αντίθετο αποτέλεσμα.

Σε οξείες περιπτώσεις, η καφεΐνη μειώνει την ευαισθησία στην ινσουλίνη (15% λιγότερο μετά τη λήψη 3mg/kg ανα βάρος), ένα αποτέλεσμα το οποίο, ωστόσο, δεν παρατηρείται για συνηθισμένες λήψεις.

Στην πραγματικότητα, η ανασκόπηση επιβεβαιώνει, από την άλλη πλευρά, μια προοδευτική μείωση του κινδύνου διαβήτη τύπου 2 σε αντιστοιχία με τα αυξανόμενα επίπεδα κατανάλωσης καφέ, συμπεριλαμβανομένου του καφέ χωρίς καφεΐνη.

Συνολικά, επομένως, αυτά τα δεδομένα υποστηρίζουν την υπόθεση ότι δευτερεύοντα συστατικά του καφέ μπορούν να ασκήσουν σημαντικά ευεργετικά αποτελέσματα στο μεταβολισμό της γλυκόζης, πιθανώς σε ηπατικό επίπεδο.

7.4.2 Υγεία του ήπατος

Η προστασία που προσφέρει η κατανάλωση καφέ στην υγεία του ήπατος έχει περισσότερες από μία πτυχές. Για παράδειγμα, η καφεΐνη, ανταγωνιζόμενη τις επιδράσεις της αδενίνης μειώνει την αναδιαμόρφωση του οργάνου που προκαλείται από την παραγωγή κολλαγόνου και ινωδογένεσης, συμβάλλοντας έτσι στην πρόληψη της ίνωσης και της κίρρωσης.

Αυτά τα αποτελέσματα επισημάνθηκαν επίσης σε άτομα με ηπατίτιδα C. Επιπλέον, η συμβολή των πολυφαινολών θα μπορούσε να προστατεύσει από την ανάπτυξη στεάτωσης μειώνοντας το οξειδωτικό στρες και βελτιώνοντας την ομοιόσταση του λιπώδους ιστού.

7.5 Δεδομένα σχετικά με τη χολολιθίαση, την ουρολιθίαση και τις νευρολογικές ασθένειες

7.5.1 Χοληλιθίαση και ουρολιθίαση

Η κατανάλωση καφέ με καφεΐνη σχετίζεται με μειωμένο κίνδυνο χολολιθίασης, πιθανώς επειδή αναστέλλει την απορρόφηση της χολής, αυξάνει την έκκριση της χολοκυστοκινίνης και διεγείρει τη συστολή της χοληδόχου κύστης.

Ο καφές, με ή χωρίς καφεΐνη, έχει επίσης αποδειχθεί ότι μειώνει τον κίνδυνο ουρολιθίασης (πέτρες στα νεφρά), ίσως λόγω της ήπιας επίδρασης της αύξησης της διούρησης.

7.5.2 Νευρολογικές παθολογίες

Η έρευνα που διεξήχθη σε ομάδες πληθυσμού των ΗΠΑ, της Ευρώπης και της Ασίας συμφωνεί ότι υπάρχει μια ισχυρή αντίστροφη (και επομένως προστατευτική) σχέση μεταξύ της κατανάλωσης καφέ με καφεΐνη και του κινδύνου νόσου του Πάρκινσον.

Επίσης, προέκυψε μια αντίστροφη συσχέτιση στις ομάδες πληθυσμού της Ευρώπης και των ΗΠΑ, μεταξύ της κατανάλωσης καφέ με καφεΐνη και του κινδύνου κατάθλιψης ή της τάσεις  αυτοκτονίας  αλλά όχι για πολύ υψηλές δόσεις.

Τέλος, σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία, η κατανάλωση καφέ δεν θα είχε καμία σχέση (θετική ή αρνητική) με τον κίνδυνο του Αλτσχάιμερ, παρά ορισμένες προηγούμενες παρατηρήσεις, από τις οποίες φαινόταν να εμφανίζεται μια αντίστροφη συσχέτιση με τον κίνδυνο οποιασδήποτε γνωστικής βλάβης, αλλά μόνο για περιορισμένη κατανάλωση (1-2 φλιτζάνια την ημέρα).

7.6 Καφεΐνη και εγκυμοσύνη

Η EFSA, η Ευρωπαϊκή Αρχή Ελέγχου Ασφάλειας Τροφίμων, έχει καθορίσει ότι η πρόσληψη καφεΐνης κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης δεν πρέπει να υπερβαίνει τα 200mg ημερησίως.

Οι προοπτικές μελέτες (ο πληθυσμός της μελέτης παρακολουθήθηκε με την πάροδο του χρόνου, για την καταγραφή της εξέλιξης της κατάστασης της υγείας) έδειξαν ότι η καφεΐνη σε υψηλές δόσεις θα μπορούσε να μειώσει το βάρος του εμβρύου και να αυξήσει τον κίνδυνο αποβολής.

Οι αρνητικές επιδράσεις της καφεΐνης στο έμβρυο εξαρτώνται από τη δόση. Στην πραγματικότητα, η καφεΐνη (λαμβάνεται με καφέ ή τσάι) διαπερνά τον πλακούντα και μεταβολίζεται πολύ αργά όχι μόνο από το έμβρυο, αλλά και από τη μητέρα.

Διεγείροντας μια αύξηση στις κυκλοφορούσες κατεχολαμίνες (αδρεναλίνη σε primis), η καφεΐνη θα προκαλούσε αγγειοσυστολή της μήτρας και του πλακούντα, με επακόλουθη υποξία του εμβρύου. Θα πρέπει επίσης να θυμόμαστε ότι, σύμφωνα με την ερμηνεία ορισμένων συγγραφέων, αυτά τα δεδομένα θα μπορούσαν να είναι ένα τυπικό παράδειγμα της λεγόμενης «αντίστροφης αιτιότητας»: γυναίκες με χαμηλή σύνθεση προγεστερόνης (η ορμόνη που αντιπροσωπεύει το φυσικό «προστάτη» της εγκυμοσύνης) θα υπέφεραν με ηπιότερη ναυτία και έμετο κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης, και ως εκ τούτου θα έτειναν σε κατανάλωση μεγαλύτερων ποσοτήτων καφέ, το άρωμα του οποίου, από την άλλη πλευρά, θα ενοχλούσε ιδιαίτερα τις γυναίκες που παράγουν φυσιολογικές ποσότητες αυτής της ορμόνης.

Η κατανάλωση καφέ επομένως θα περιοριζόταν στην έμμεση σηματοδότηση μιας χαμηλότερης παραγωγής προγεστερόνης: η οποία θα ήταν η πραγματική αιτία του αυξημένου κινδύνου αποβολής ή πρόωρης γέννησης που παρατηρείται στις γυναίκες που συνεχίζουν να καταναλώνουν καφέ κατά τη διάρκεια της κύησης.

8. Η καφεΐνη και θνησιμότητα

Εάν είναι μέτρια και συνηθισμένη, η κατανάλωση καφέ (με ή χωρίς καφεΐνη) αποδεικνύεται ότι είναι μια συνήθεια χωρίς κίνδυνο σε όλο τον κόσμο.

Στο διάστημα μεταξύ 2 και 5 φλιτζανιών (υπενθυμίζεται ότι τα δεδομένα αναφέρονται στον αμερικανικό καφέ), η συνήθης κατανάλωση καφέ σχετίζεται με τη μείωση του κινδύνου θνησιμότητας από όλες τις αιτίες.

Σε άτομα που καταναλώνουν περισσότερα από 5 φλιτζάνια καφέ την ημέρα, αυτός ο κίνδυνος είναι παρόμοιος με αυτόν που παρατηρείται σε αυτούς που δεν καταναλώνουν καφέ.

Επίσης η αντίστροφη σχέση μεταξύ της πρόσληψης καφέ και του κινδύνου θνησιμότητας από όλες τις αιτίες δεν αλλάζει σε σχέση με τον διαφορετικό ρυθμό μεταβολισμού της καφεΐνης επιβεβαιώνοντας ότι δεν είναι η καφεΐνη που παίζει τον κύριο ρόλο σε αυτή την άποψη.

9. Συμπεράσματα

  1. Η κατανάλωση καφέ επιβεβαιώνεται ως συνήθεια χωρίς αρνητικές επιπτώσεις στην υγεία της πλειονότητας του ενήλικου πληθυσμού.
  • Όσον αφορά το κύριο συστατικό του καφέ, την καφεΐνη, η σύσταση για κατανάλωση για τον γενικό ενήλικο πληθυσμό, που κοινοποιείται από την EFSA (Ευρωπαϊκή Αρχή Ελέγχου Ασφάλειας Τροφίμων), υποδεικνύει 400mg διαιρεμένα κατά τη διάρκεια της ημέρας να μην ξεπεραστεί η μέγιστη πρόσληψη (περίπου 4 φλιτζάνια μόκα ή περίπου 5 εσπρέσο). Αυτή η δόση πρέπει να μειωθεί προληπτικά σε 200mg σε έγκυες και θηλάζουσες γυναίκες.
  • Η σχέση μεταξύ καφεΐνης και καρδιαγγειακής υγείας έχει διερευνηθεί ειδικά μεταξύ των τακτικών καταναλωτών καφέ. Η συνήθης κατανάλωση 3-5 φλιτζανιών την ημέρα σχετίζεται αντιστρόφως και ευνοϊκά με τον κίνδυνο υπέρτασης, στεφανιαίας νόσου, εγκεφαλικού επεισοδίου, ακόμη και σε άτομα με υψηλό καρδιαγγειακό κίνδυνο.
  • Εξαιρέσεις είναι εκείνοι που διατρέχουν υψηλό κίνδυνο εμφράγματος του μυοκαρδίου και μη συνηθισμένων καταναλωτών, στους οποίους η σποραδική πρόσληψη καφέ με καφεΐνη, ακόμη και σε μικρές ποσότητες, φαίνεται να αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης.
  • Στη σχέση μεταξύ κατανάλωσης καφέ και υγείας, η συνολική σύνθεση του καφέ δεν μπορεί να αγνοηθεί, στην οποία, εκτός από την καφεΐνη, οι πολυφαινόλες, τα μέταλλα και οι βιταμίνες είναι παρόντα.
  • Η σχέση μεταξύ της συνήθους και μέτριας κατανάλωσης καφέ, ακόμη και χωρίς καφεΐνη, και η μείωση του κινδύνου διαβήτη τύπου 2 αποδίδεται στη συνολική σύνθεση του καφέ.
  • Η συνήθης και μέτρια κατανάλωση καφέ με καφεΐνη σχετίζεται επίσης αντιστρόφως με τον κίνδυνο ηπατικής ίνωσης και στεάτωσης, χολολιθίασης και νεφρολιθίασης. Επίσης σχετίζεται με μειωμένο κίνδυνο νόσου του Πάρκινσον. Από την άλλη πλευρά, τα δεδομένα υπέρ μιας προστατευτικής επίδρασης στην παθολογική γνωστική μείωση φαίνονται λιγότερο σταθερά.
  • Τέλος, η βιβλιογραφία δείχνει μια αντίστροφη συσχέτιση μεταξύ μέτριας και συνηθισμένης κατανάλωσης καφέ, με ή χωρίς καφεΐνη, και τον κίνδυνο θνησιμότητας από όλες τις αιτίες.
  • Η καφεΐνη μεταφέρεται, σε διαφορετικές συγκεντρώσεις, και από άλλα ροφήματα, όπως τσάι, σοκολάτα, ορισμένα αναψυκτικά και τα λεγόμενα ενεργειακά ποτά. Η κατανάλωση αυτών των τελευταίων ποτών πρέπει να σέβεται τη μέγιστη πρόσληψη καφεΐνης ανά εφάπαξ πρόσληψη (200mg) ή το μέγιστο των 400mg διαιρεμένη κατά τη διάρκεια της ημέρας.

10. Βιβλιογραφία

  1. Alperet DJ, Rebello SA, Khoo EYH, et al. The effect of coffee consumption on insulin sensitivity and other biological risk factors for type 2 diabetes: a randomized placebo-controlled trial. Am J Clin Nutr. 2020;111:448-58.
  2. Carlström M, Larsson SC. Coffee consumption and reduced risk of developing type 2 diabetes: a systematic review with meta-analysis. Nutr Rev. 2018;76:395-417.
  3. Chen LW, Fitzgerald R, Murrin CM, et al. Associations of maternal caffeine intake with birth outcomes: results from the Lifeways Cross Generation Co-hort Study. Am J Clin Nutr. 2018;108:1301-8.
  4. Derry CJ, Derry S, Moore RA. Caffeine as an analge-sic adjuvant for acute pain in adults. Cochrane Database Syst Rev. 2014;12:CD009281.
  5. EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Al-lergies. Scientific opinion on the safety of caf-feine. EFSA J. 2015;13:4102.
  6. Ehlers A, Marakis G, Lampen A, et al. Risk assess-ment of energy drinks with focus on cardiovas-cular parameters and energy drink consumption in Europe. Food Chem Toxicol. 2019;130:109-121.
  7. Kennedy OJ, Roderick P, Buchanan R, et al. Coffee, including caffeinated and decaffeinated coffee, and the risk of hepatocellular carcinoma: a sys-tematic review and dose response meta-analy-sis. BMJ Open. 2017;7: e013739.
  8. Kim Y, Je Y, Giovannucci E. Coffee consumption and all-cause and cause-specific mortality: a meta-analysis by potential modifiers. Eur J Epidemiol. 2019;34:731-52.
  9. Lafranconi A, Micek A, Galvano F, et al. Coffee de-creases the risk of endometrial cancer: a dose-response meta-analysis of prospective cohort studies. Nutrients. 2017;9:1223.
  10. Larsson SC, Giovannucci EL, Wolk A. Coffee con-sumption and risk of gallbladder cancer in a pro-spective study. J Natl Cancer Inst. 2017;109:1-3.
  11. Ludwig IA, Clifford MN, Lean MEJ, et al. Coffee: bio-chemistry and potential impact on health. Food Funct. 2014;5:1695-717.
  12. McLellan TM, Caldwell JA, Lieberman HR. A review of caffeine’s effects on cognitive, physical and oc-cupational performance. Neurosci Biobehav Rev. 2016;71:294-312.
  13. Micek A, Godos J, Lafranconi A, et al. Caffeinated and decaffeinated coffee consumption and melanoma risk: a dose-response meta-analysis of prospective cohort studies. Int J Food Sci Nutr. 2018;69:417-26.
  14. Nehlig A. Interindividual differences in caffeine me-tabolism and factors driving caffeine consump-tion. Pharmacol Rev. 2018;70:384-411.
  15. van Dam RM, Hu FB, Willet WC. Coffee, Caffeine, and Health. NEJM. 2020;383:369-78.
  16. Velickovic K, Wayne D, Leija HAL, et al. Caffeine ex-posure induces browning features in adipose tis-sue in vitro and in vivo. Sci Rep. 2019;9:9104.
  17. Xia J, Chen J, Xue J-X ,et al. An up-to-date meta-analysis of coffee consumption and risk of pros-tate cancer. Urol J. 2017;14:4079-88